Numer 35 (4/2014)
Redaktorzy: Dominika Czakon, Natalia Anna Michna


Spis treści
Strony
Pobrań
Dominika Czakon,
Natalia Anna Michna
Wstęp
9 – 10
PDF (3)

Afiliacja

1 Uniwersytet Jagielloński w Krakowie / Instytut Filozofii
Magdalena Górecka
Przeszłość ideologicznie zaprojektowana. Historie alternatywne w służbie prawicowej utopii
11 – 28
PDF (4)

Słowa kluczowe

historia alternatywna, utopia, mit, pamięć zbiorowa, ideologia

Streszczenie

Artykuł jest próbą wpisania powieści z gatunku historii alternatywnej w ramy szeroko pojętej wyobraźni utopijnej. Kluczem do interpretacji historii alternatywnej wydaje się identyfikacja strategii ujawniających powinowactwo z science fiction i utopią: koncepty ontologiczne i epistemologiczne, podobieństwa strukturalne, forsowane koncepcje polityczne i historiozoficzne. Psychologia wytwarzania utopii, skupiona na zbiorowych pragnieniach, bliska jest psychologii tworzenia historii alternatywnej, ujawniającej mechanizmy pamięci zbiorowej. Na przykładzie kilku utworów ukazane zostało współgranie impulsu utopijnego z innymi formami wyobraźni społecznej (jak mity narodowe, mity historyczne, ideologia, pamięć zbiorowa).

Afiliacja

Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie
Jan Miklas-Frankowski
Góry Parnasu Czesława Miłosza jako próba gnostyckiej dystopii
29 – 47
PDF (3)

Słowa kluczowe

Czesław Miłosz, Góry Parnasu, dystopia, gnoza, gnostycyzm, science fiction

Streszczenie

Wątki gnostyckie są obecne w twórczości Czesława Miłosza od wczesnych katastroficznych Trzech zim (1935), aż po ostatnią summę – Traktat teologiczny (2002). Na tym tle szczególnie interesująca wydaje się porzucona i niedokończona, wydana dopiero w 2012 roku, powieść science fiction Góry Parnasu. W artykule staram się pokazać, że źródłem dystopijnej kreacji powieści jest przede wszystkim myśl gnostycka. Z diagnozami gnostyckimi związane jest wielokrotnie przywoływane w niedokończonej powieści poczucie wielowymiarowego wyobcowania i osamotnienia człowieka, ból i cierpienie, jakiego zaznaje w obcym świecie, w którego strukturę wpisane jest zło i okrucieństwo. Z jednej strony Góry Parnasu są przerażającą antymodernistyczną wizją o znamionach ostrzeżenia i przestrogi, z drugiej to skrajnie pesymistyczny, futurystyczny obraz rozpoznania „kamiennego porządku świata”.

Afiliacja

Uniwersytet Gdański / Wydział Nauk Społecznych
Bartosz Wójcik
Dialektyka utopii
49 – 72
PDF (3)

Słowa kluczowe

Hegel, utopia, dialektyka, Adorno

Streszczenie

W swoim eseju spekulatywną pracę pojęcia utopii postaram się ukazać na przykładach dwóch najważniejszych dialektyków nowoczesności: Hegla i Adorna. Hegla myślenie o utopii określa wewnętrzne napięcie, które rozgrywa się pomiędzy jego młodzieńczym entuzjazmem dla projektu utopii estetycznej a dojrzałym krytycyzmem wobec stwarzania konstrukcji świata takiego, jakim być powinien. Adorno zaś zajmuje pozycje terminu skrajnego wobec swojego „wielkiego poprzednika”, oskarżając Hegla o zdradę utopii w imię jej urzeczywistnienia. Dla Adorna utopia jest negatywną świadomością tego, co nie istnieje, i tylko ona, ujęta w formie sztuki, składa obietnicę zbawienia imienia własnego.

Pragnąłby skonfrontować oba te antagonistyczne stanowiska, wpisując je w szersze ramy pytania fundamentalnego: czy zbawienie (indywiduum?, społeczeństwa?) jest możliwe w doczesności (w Heglowskim pojęciu absolutnym), czy też nadejdzie jedynie z „tamtej strony” (Adorna utopia niewypowiedzianej nietożsamości)?

Afiliacja

Uniwersytet Jagielloński w Krakowie / Instytut Filozofii
Mateusz Zimnoch
Narracje faktograficzne w światach dystopijnych
73 – 87
PDF (3)

Słowa kluczowe

dystopia, fakt, fikcja, faktografia, realizm

Streszczenie

W artykule podjęto próbę analizy narracji faktograficznych w światach dystopijnych. Ich faktualny charakter jest jednak pojmowany w specyficzny sposób: nie jako związek z elementem świata realnego (na przykład „Pan Nasz Ford” z Nowego Wspaniałego Świata Aldusa Huxleya), lecz jako element uznawany za faktyczny z perspektywy fikcyjnego uniwersum. Mnogość fikcyjnych dzienników, zapisów archiwalnych, prywatnych notatek fikcyjnych bohaterów czy definicji z nieistniejących encyklopedii, jakkolwiek fantastyczne by one nie były z perspektywy realistycznej, pozostaje faktualna w kategoriach tego, co jest uznawane za fakt, a co za zmyślenie w fikcyjnym świecie. Wookiepedia (encyklopedia Gwiezdnych Wojen) jest więc fikcyjna w świecie realnym (choć wciąż istnieje w „prawdziwym” Internecie), lecz jest zarazem faktyczna dla każdego mieszkańca świata Gwiezdnych Wojen. W artykule analizuje się, w jaki sposób narracje faktograficzne w fikcyjnych światach dystopijnych wpływają na całość utworu oraz jakie są najbardziej popularne formy ich obecności w tego rodzaju tekstach.

Afiliacja

Ośrodek Badawczy Facta Ficta
Jerzy Hanusek
O pewnych aspektach Panoramicznego Happeningu Morskiego Tadeusza Kantora
89 – 105
PDF (3)

Słowa kluczowe

Maria Pinińska-Bereś, Tadeusz Kantor, Panoramiczny Happening Morski, happening

Streszczenie

„Panoramiczny Happening Morski” Tadeusza Kantora był jednym z najważniejszych i najgłośniejszych wydarzeń artystycznych w Polsce pod koniec lat sześćdziesiątych XX wieku. W artykule omawiam udział w tym happeningu Marii Pinińskiej-Bereś. Do tej pory, poza relacją samej artystki, nie były znane obiektywne świadectwa tego udziału. Został on przemilczany przez Kantora i w konsekwencji wymazany ze zbiorowej pamięci. Artykuł ostatecznie rozstrzyga problem udziału Marii Pinińskiej-Bereś w happeningu Kantora. Staram się zrekonstruować atmosferę towarzyszącą temu wydarzeniu oraz motywy, którymi kierował się Kantor.

Afiliacja

Uniwersytet Jagielloński w Krakowie / Instytut Filozofii
Natalia Juchniewicz
Alienacja, fikcja, narracja – formy (o)powieści bytu społecznego
107 – 126
PDF (3)

Słowa kluczowe

narracja, literatura, fikcja, alienacja, powieść

Streszczenie

Tekst podejmuje problem znaczenia literatury, a zwłaszcza powieści, jako symptomu alienacji (Karol Marks), która może się wyrażać w kreacji światów możliwych przez fikcję (Paul Ricoeur), w ideologii (György Lukács) oraz anty-fikcji (Odo Marquard). Analiza tropów literackich w koncepcjach ekonomiczno-społecznych demaskuje nie tylko narracje społeczno-historyczne, ale i naukowo-filozoficzne (Hayden White, Hans Kellner).

Afiliacja

Uniwersytet Jagielloński w Krakowie / Instytut Filozofii
Michał Koza
Harmonia i żarliwość. O niedokonanej racjonalizacji muzyki w Wyznaniach Augustyna
127 – 144
PDF (3)

Słowa kluczowe

chrześcijaństwo, Augustyn, starożytność, filozofia muzyki, platonizm

Streszczenie

W artykule skoncentrowano się na dyskursach o muzyce, które są obecne w Wyznaniach Augustyna – dziele wyróżniającym się na tle innych tekstów autora ze względu na swój niejednorodny (autobiograficzny, filozoficzny, teologiczny) charakter. Celem artykułu jest zbadanie relacji, którą można określić jako niedokonany projekt racjonalizacji myślenia o muzyce. Po pierwsze, w tekście widoczny jest wpływ greckiego sposobu myślenia, zgodnie z którym sztuka ta stanowi odbicie matematycznego porządku wszechświata, będąc całkowicie podporządkowana rozumowej harmonii, a także ethosowi, regulującemu jej funkcjonowanie w społeczeństwie. Pod tym względem Wyznania można porównać do dzieł filozoficznych Augustyna, w których ta koncepcja dominuje. Augustyn, jako chrześcijanin, włącza do swojej myśli także hebrajskie dziedzictwo pojmowania muzyki, na czele z Księgą Psalmów. Autor artykułu stara się wydobyć ten drugi dyskurs jako mniej znany rys myśli Augustyna i pokazać, jak kwestionuje on i dekonstruuje zamiar racjonalizacji muzyki.

Afiliacja

Uniwersytet Jagielloński w Krakowie / Instytut Filozofii
Jakub Niedźwiedzki
Rolanda Barthes’a tęsknota za Neutralnym
145 – 155
PDF (3)

Słowa kluczowe

Barthes, Neutralne, paradygmat, ecriture, język

Streszczenie

Esej Rolanda Barthes’a tęsknota za Neutralnym poświęcony jest przybliżeniu głównego tematu jednego z ostatnich seminariów Rolanda Barthes’a, Le Neutre. Tematem tym jest neutralność rozumiana jako strategia obalająca dualistyczne schematy dominujące w naszej kulturze. Omówiona zostaje również kwestia związku Barthes’owskiej koncepcji z Kursem językoznawstwa ogólnego Ferdinanda de Saussure’a, który zawsze był głównym źródłem inspiracji dla autora Mitologii. Następnie wyjaśniona zostaje kwestia bliskości tego, co neutralne, i literatury, która w myśli Barthes’a jest uprzywilejowaną dziedziną neutralności.

Afiliacja

Uniwersytet Warszawski
Artur Przybysławski
Heglowska koncepcja tragedii
157 – 169
PDF (3)

Słowa kluczowe

etyka, dialektyka, tragedia, świadomość

Streszczenie

Tekst przedstawia Heglowską koncepcję tragedii jako integralną część systemu filozoficznego niemieckiego filozofa. Tylko umieszczenie tragedii w planie dziejów ducha pozwala na właściwe ujęcie roli i znaczenia tragedii rozumianej jako etap w rządzonych dialektyką dziejach świadomości.

Afiliacja

Uniwersytet Jagielloński w Krakowie / Katedra Porównawczych Studiów Cywilizacji
Michał Sokołowski
Historia ceremonii herbacianej w Japonii
171 – 203
PDF (4)

Słowa kluczowe

Japonia, zen, ceremonia herbaciana, Sen no Rikyu

Streszczenie

Ceremonia herbaciana jest czymś niezwykle złożonym i prostym zarazem. Z jednej strony może być traktowana jako wyraz filozofii, duchowości, kultury i estetyki Dalekiego Wschodu, może być analizowana przez pryzmat buddyzmu zen, pośrednio także taoizmu, który do jego wykształcenia się przyczynił, może być umiejscawiana w chińskiej i japońskiej kulturze i historii. Jest także ceremoniałem obostrzonym mnóstwem niezwykle szczegółowych i precyzyjnych reguł i zasad. Z drugiej strony pozostaje prostą czynnością wspólnego wypicia herbaty w atmosferze życzliwości i harmonii, bardzo przy tym uniwersalną i naturalną. Z jednej strony jest wyrafinowaną sztuką, z drugiej – całościową drogą życia. Złożoność nie wyklucza prostoty, gdy to, co najprostsze, okazuje się najtrudniejsze. Zen i ceremonię herbacianą łączy przekonanie o możliwości sięgnięcia w głęboki wymiar codzienności i znalezienia głębi w tym, co zwyczajne. Zarówno w zen, jak i w ceremonii herbacianej ważniejsze od zamkniętego systemu reguł są wskazówki i własna praktyka – nie jest możliwe dotarcie do ich sedna poprzez słowa ani poprzez teorię. Ceremonia herbaciana w duchu zen uczy sięgania do Doskonałości, której doświadczenie „tu i teraz” umożliwia osiągnięcie szczęścia nieuwarunkowanego od spełniania pragnień – w tym sensie pozostaje też aktualna i żywa niezależnie od obowiązującej etykiety, form, sposobów nauczania, interpretacji.

Afiliacja

Uniwersytet Jagielloński w Krakowie / Katedra Porównawczych Studiów Cywilizacji
Joanna Winnicka-Gburek
Kilka uwag o możliwości sacrum w sztuce współczesnej
205 – 218
PDF (3)

Słowa kluczowe

sztuka współczesna i religia, sekularyzacja, inspiracja religijna, sztuka religijna w przestrzeni publicznej

Streszczenie

Artykuł składa się z trzech części. Dwie pierwsze poświęcone są dwóm przełomom, albo inaczej – zmianom paradygmatu myślenia o sztuce, stanowiącym ramy dla przemian warunkujących współczesną rzeczywistość sztuki. Pierwszy to moment powstania „ery sztuki”, po trwającej aż do nowożytności „erze obrazu”. Renesansowy humanizm zaowocował przemianą obrazów będących przedmiotami kultu religijnego w dzieła sztuki.

W drugiej części sygnalizuję niektóre problemy wzajemnych relacji sztuki i religii w bliskiej nam epoce, którą Arthur Danto nazwał epoką „po końcu sztuki”. „Dziwną” sytuację, w jakiej znalazła się teraz sztuka powstająca z inspiracji religijnej, można uważać za zwieńczenie XVIII-wiecznego kryzysu Wielkiej Teorii Piękna i jednocześnie wynik procesu sekularyzacji rozumianej jako stopniowy zanik wierzeń i praktyk religijnych w nowoczesnym świecie – we współczesnym świecie sztuki nie ma miejsca dla szczerej sztuki religijnej.

Na koniec analizuję niektóre z tez będących w opozycji do tendencji wykluczających religię z przestrzeni publicznej, a tym samym ze świata sztuki.

Afiliacja

Uniwersytet Śląski / Wydział Etnologii i Nauk o Edukacji
Wojciech Rubiś
Zagadnienia transmedialności w sztuce współczesnej. Wokół książki Sztuki w przestrzeni transmedialnej pod redakcją Tomasza Załuskiego
219 – 228
PDF (3)

Afiliacja

Uniwersytet Jagielloński w Krakowie / Instytut Filozofii
Natalia Anna Michna
Sprawozdanie z międzynarodowej sesji naukowej „Witkacy 2014: co jeszcze jest do odkrycia?”, Słupsk, 17–20 IX 2014
229 – 235
PDF (3)

Afiliacja

Uniwersytet Jagielloński w Krakowie / Instytut Filozofii
Pobierz cały numer
1 – 242
PDF (8)
Instytut Filozofii, Uniwersytet Jagielloński
http://pjaesthetics.uj.edu.pl/
e-ISSN 2544-8242
ul. Grodzka 52, 31-044 Kraków
pjaestheticsuj@gmail.com